Error loading MacroEngine script (file: OpenGraphMetadata.cshtml) Spássían.is - „Þú ferð ekki héðan fyrr en þú manst þetta“

„Þú ferð ekki héðan fyrr en þú manst þetta“

Leikstjóri: Rúnar Guðbrandsson
Leikmynd og búningar: Eva Signý Berger
Tónlist: Guðni Franzson
Ljósahönnun: Magnús Arnar Sigurðsson og Lárus Björnsson

Leikendur:
Arnar Jónsson, Árni Pétur Guðjónsson, Birna Hafstein, Friðrik Friðriksson, Hilmir Jensson, Klæmint H. Isaksen, Konráð Ragnarsson, Magnús Jónsson, Nicolaj Falck, Stefán Hallur Stefánsson, Svandís Dóra Einarsdóttir og Þorsteinn Bachmann.

 

Kúlunni og fyrrum dómssal Hæstaréttar föstudaginn 17. maí 2013

 

Eitt af því sem flýgur í gegnum hugann við að fara að sjá Hvörf - við að fletta snjallri og efnismikilli leikskránni, við að virða fyrir sér sýnishorn af rannsóknarvinnu hópsins í stigagangi gamla Hæstaréttarhússins, við það að meðtaka og melta sýninguna sjálfa - er hvað við erum skammt komin með að vinna úr þessari ótrúlegu sögu; Guðmundar- og Geirfinnsmálum. Okkur vantar enn stóru þriggja binda þaulfaglegu sagnfræðiúttektina. Okkur vantar krítískar ævisögur allra helstu persóna (til mótvægis við sjálfsævisögur, samtalsbækur og varnarrit). Við þurfum vandaða leikna sjónvarpsþáttaröð til viðbótar við flotta þætti Sigursteins Mássonar. Við þurfum bíómynd, við þurfum alls konar listræna úrvinnslu. Best væri ef þetta kæmi nokkurn veginn í þessari röð. Hvörf brjóta vissulega þá reglu, en það verður að hafa það.

Við þurfum þetta allt út af stóra trámanu: Við vitum ekki hvað gerðist og við skiljum ekki hvernig ósköpin sem ganga undir nafninu „rannsókn málsins“ gátu farið eins og þau fóru. Þess vegna allar þessar sálfræðilegu og þjóðarsálfræðilegu skýringar. Þess vegna allar þessar samsæriskenningar.

Ramminn utan um Hvörf er rannsókn málsins, einkum yfirheyrslurnar og sálfræðihernaðurinn gagnvart smákrimmunum. En sá rammi reynist byggður úr ákaflega teygjanlegu efni og þegar innihaldið krefst þess reynir svo sannarlega á þanþolið. Uppbrotin eru af öllu tagi; endurlit persóna, sviðsetning kenninga um atburðarásina, frammíköll og síðast en ekki síst innrás raunveruleikans í skáldskapinn í verkinu. Þau atriði þar sem fólk sem tengist fyrirmyndum persónanna nánum böndum stígur fram og vitnar eru vægast sagt gæsahúðarvekjandi.

Stílsmáti og aðferðir hópsins eru líka æði sundurgerðarlegar. Hér sjáum við fyrst nett-Spaugstofukenndar löggur, sem síðan þróast yfir í ógnvekjandi pinteríska absúrdböðla í yfirheyrslusenunum sem eru kjarni sýningarinnar. Við fáum líka yfirmáta vel útfært sálfræðilegt raunsæi, ekki síst í frábærri túlkun Birnu Hafstein á hinni ógæfusömu Guðrúnu. Við sjáum stílfærð, dans- og draumkennd atriði, við fáum groddalega pólitíska revíu, við fáum áðurnefnd uppbrot sem kallast á við „documentary“ leikhúsið sem er víðast hvar meira áberandi en hér hjá okkur. Við fáum aðskiljanlegustu „Verfremdungs-effekta“. Síðast en ekki síst fáum við Arnar Jónsson að spila á skeljahristu.

Hér er sem sagt öllum vopnum beitt. Ef sýningin virkaði ekki væri auðvelt að skella skuldinni á þá ákvörðun. En nú vill svo til að hún virkar fullkomlega.

Hvernig skyldi nú standa á því?

Mér dettur þrennt í hug.

Í fyrsta lagi botnar allt sem gert er í vinnu leikarans. Umbúnaður er einfaldur og vísvitandi frumstæður (gamaldags myndvarpar eru í stóru hlutverki og nýtast vel, auk þess að styðja tímabilstilfinninguna), hér er ekkert vídeó, hljóðmynd ekki uppáþrengjandi, leikmynd sáraeinföld og fyrst og fremst þjónandi. Hér er kominn hópur leikara að segja sögu og leggja út af henni. Ég er búinn að nefna Birnu, og svo mæðir mikið á hennar helstu mótleikurum, Árna Pétri Guðjónssyni og Friðrik Friðrikssyni sem gera löggunum sínum mjög sannfærandi skil. Fyrir minn smekk hefði Rúnar kannski mátt setjast aðeins fastar ofan á „deklamasjóns-tilhneigingar“ Arnars Jónssonar í hlutverki þýska eftirlaunaspæjarans – en á móti kom vissulega sú ánægja að heyra hann leika á hristurnar.

Í öðru lagi liggur galdurinn í handritinu, og því að þar er líka leikið meðvitað með ólíkan stíl. Yfirheyrslusenurnar rosalegu, þar sem engu er líkara en verið sé að skrúfa tungumálið í sundur til að fá þá niðurstöðu sem þarf, eru óhugsandi án absúrdleikhússins. Sviðsetningarsenurnar þar sem stílsmáti kvikmyndahandrita kallast á við kaldhömruð tilsvör í hreinum Íslendingasagnastíl. Innskot blaðamannsins, hans Stefáns Halls, sem í hreinum raunsæisstíl virka eins og þau séu samin á staðnum. Meira að segja afbyggingartilraunir Anthony Burgess fá að vera með. Reyndar þykir mér handrit þeirra Rúnars, Stefáns, Sjóns og hópsins með betri íslenskum leikritum sem ég hef séð um nokkra hríð.

Og síðast en ekki síst er öllum þessum brögðum beitt af nákvæmni og áreynsluleysi – það er galdurinn. Þetta er einfaldlega alveg ógurlega vel gert. Höfundum og hópi er mikið niðri fyrir, og það skilar sér, en ástríðan tekur aldrei völdin.

 „Þú ferð ekki héðan fyrr en þú manst þetta“ segir annar lögregluböðlanna við Guðrúnu. Þar er þessi setning kjarninn í martröðinni sem réttvísisvélin tilreiðir fórnarlömbum sínum. En kannski má snúa henni við og beina henni að okkur. Við losnum ekki við þetta mál fyrr en við skiljum hvað gerðist og lærum af því.

;
©Ástríki ehf. Álfhólsvegur 43, 200 Kópavogur
Sími: 692 6012.