Mesti lífsháskinn í því sem stendur manni næst

„Þessa sögu er ég að gera fyrir sjálfa mig og son minn. Þegar ég eignaðist hann fór ég að hugsa um svo margt í nýju ljósi og ekki hvað síst konurnar í fjölskyldunni minni, móðurleggnum. En ég er líka dálítið hrædd við að búa þannig til skáldskap úr fólki sem mér þykir vænt um.“ Þannig lýsti Auður Jónsdóttir nýjustu skáldsögu sinni, Ósjálfrátt, í sumarhefti Spássíunnar en hér á eftir fylgja brot úr því viðtali.

„Síðustu ár hef ég safnað saman minningum og litlum sögum frá fjölskyldu og vinum en vissi ekki hvað ég ætlaði að gera við það, hélt kannski að ég ætlaði að gera smásagnaprósa úr þessu. Ég fiska upp skáldskapinn í lífinu, allt þetta ævintýralega sem er í hversdeginum sem maður áttar sig oft ekki á fyrr en með tímanum, það sem manni hefur alltaf þótt sjálfsagt en hefur aldrei haft rænu á að spyrja nánar út í. Svo allt í einu fann ég umgjörð og þetta er orðið að Skáldsögu með stóru S-i. Það er svo skrítið með skáldverk, það er eins og þau komi til manns á sínum eigin forsendum.“


Verður nýr sannleikur
Siðferðislega hliðin á því að taka líf og reynslu annarra og vinna úr þeim skáldskap hefur verið mikið til umræðu í tengslum við nýjustu bók Hallgríms Helgasonar, Konan við 1000°,  og Auður viðurkennir að það sé erfitt að finna réttu leiðina að því. „Ég þarf alltaf að safna í mig hugrekki og mér finnst ég núna spila svolítið djarft. En ég á sem betur fer ýmsa góða að, fólk sem sýnir mér umburðarlyndi og hefur ágætan skilning á eðli skáldsögunnar. Eins og mamma mín, hún vægir ekki sjálfri sér þegar hún segir sögur sem ég get mögulega nýtt. Því þó þetta sé skáldsaga þá er móðurleggurinn minn helsti brunnur. En það merkilega við minningar er að maður veit stundum ekkert hvað er skáldskapur og hvað er minning. Sjálf er ég með margt í höfðinu sem ég veit varla hvort er draumur eða minning, fyrir utan að hver upplifir hlutina á sinn hátt. Og fólk er aldrei samt; maður á svo mörg tímabil í lífi sínu. Maður getur skrifað um einhverja manneskju fyrir 20 árum en hún er ekki sama manneskjan í dag. Það er svo stutt í skáldskapinn og það sem gerist er að maður byrjar að blanda saman, byrjar að skálda inn í, og á endanum les maður handritið yfir og man þá ekkert hver sagði hvað, hvað það var sem raunverulega gerðist og hvað er skáldað. Á endanum er þetta bara minn hugarburður. Um leið og komið er forskeytið „skáld“ þá er sagan hugarburður höfundar. Og ef þetta er erfið saga þá ætti fólk sem telur sig vera fyrirmyndir jafnvel að fagna því að sagan er skáldsaga en ekki sagnfræðirit eða ævisaga þar sem allar staðreyndir eru skráðar samviskusamlega niður og með réttum nöfnum. Skáldskapurinn er ef til vill afbakaður sannleikur að einhverra mati en þá verður hann nýr sannleikur. Skáldsagan er alltaf á eigin forsendum. Hún er kannski að segja einhverja allt aðra sögu en þá sem liggur í augum uppi.“

 

Auður Jóns1


Auður hefur þó lent í því að móttökur bóka hennar, ekki síst Fólksins í kjallaranum, snúast að miklu leyti um að reyna að finna hvað passar við veruleikann. „Jafnvel þannig að fólk telur sig vera fyrirmyndir þegar það er alls ekki raunin. Það er voða mikið lesið í bækur og ég tek sjálf eftir því þegar ég les skáldsögur eftir vini mína að ég sé nánast í hverri einustu bók eitthvað úr lífinu í kringum okkur. En nýja bókin mín er skáldsaga því ég fylli mjög gróflega inn í og þarna búa lifandi og dauðir og skáldaðir og raunverulegir saman í einni sæng. Mér þykir vænt um bíómyndina Deconstructing Harry eftir Woody Allen, þar sem hann heilsar upp á allar söguhetjurnar sínar og það er svona hans himnaríki og helvíti. Ég held að flestir höfundar noti fyrirmyndir en svo er misjafnt hversu langt maður gengur í að nota atburði og persónuleika og blanda þeim saman við skáldskapinn. Í þessari sögu minni eru hlutir sem margir þekkja og þess vegna er erfiðara að fela þá en ella. Ég fjalla um snjóflóðin fyrir vestan og svo bý ég þannig að eiga fjölskyldu sem margir þekkja til. Ég reyni bara að hugsa um Isabel Allende sem var alveg sátt við lífið þótt fólkið heima vildi ekkert tala við hana, svo lengi sem hún hefði glaða lesendur. Það er hægt að drepa skáldsöguna með því að ákveða hvað sé leyfilegt og hvað ekki. Skáldskapur er huglægur. Og það er ekkert hægt að setja landamæri á hugarburðinn. Þegar maður skrifar er maður að uppgötva, að reyna að skilja. Það fer einhver rannsókn í gang og allt í einu er eins og sagan eigi sig sjálf og maður fer bara að þjóna sögunni. Eins púrítanskt og það kann að hljóma. Á einhverjum tímapunkti hættir maður að velta því fyrir sér hvort einhver verði fúll, allt í einu er sagan hafin yfir allt slíkt.“

Hún segist lítið hugsa um viðtökurnar þegar hún skrifar svona persónulega. „Ég er svo mikið að gera þetta fyrir sjálfa mig. Ég hef staðið mig að því í öðrum verkum að spá í það hverjir muni lesa þau en það er öðruvísi með þessar bækur sem ganga svona nærri manni. Það er öðruvísi að skrifa svona bók en til dæmis Vetrarsól og Tryggðarpant þar sem eru allt aðrar leikreglur í gangi.“


Ósjálfráð skrift og sápukúlur
Þótt Auður sé að þessu leyti komin á svipaðar slóðir og í Fólkinu í kjallaranum og í fyrstu bók sinni, Stjórnlaus lukka, segist hún nú nálgast efnið á annan hátt. Formið sé til dæmis mun opnara. „Í rauninni er Fólkið í kjallaranum frekar klassísk skáldsaga en þessi er hálfgerður bastarður úr sögum héðan og þaðan. Umgjörðin er þessi saga kvenna en hún fer alveg út og suður í alls konar pælingum um konur og bókmenntir, konur og skrif - hún er svolítið skrifuð á skynjuninni.“

Síðasta bók Auðar, Vetrarsól, var einmitt gagnrýnd fyrir að fara út og suður en hún sagði sjálf í viðtölum að sagan hafi átt að vera opin. Hún segir þó mikinn mun á Vetrarsól og bókinni sem hún vinnur að núna. „Í Vetrarsól var ég að leika mér að krimmaforminu; þeirri hugmynd að bókin væri ekki það sem hún þættist vera. En þessi bók er miklu einlægari, í henni er meiri leit og meiri tilraun til að skilja, til að skynja þetta „ég“ í núinu. Maður er svolítið leitandi, kannski í og með að stunda ósjálfráða skrift, en hún var mjög móðins hjá eldri konum í upphafi og um miðbik síðustu aldar. Þær voru svona að spjalla við himnatenginguna. Í nýju bókinni er ég að leika mér með þessa hugmynd af því að ég átti frænku sem gerði það. Það eru margvíslegir fletir á konum og skriftum.“

Talið um ósjálfráða skrift leiðir okkur að hugleiðingum um það hvort höfundar þurfi stundum að passa sig á því að hugsa ekki of mikið um það sem þeir skrifa og Auður segir að vissulega geti það verið hættulegt. „Þegar maður snertir sápukúluna þá springur hún.“

Auður Jóns2

 

Tjáningarfrelsi og ábyrgð
Úr bókum Auðar má lesa margt um mikilvægi þess að axla ábyrgð en hvað þá með höfundinn sjálfan? Ber hann enga siðferðislega ábyrgð í skrifum sínum? „Ég held að hver höfundur verði bara að gera það sem kallar á hann. Ég áttaði mig í raun ekki á því að þetta einkenndi mínar skriftir fyrr en bókakrítíkerar fóru að benda mér á það. Þetta er bara mín leið og það sem gerist þegar ég sest við tölvuna og byrja að skrifa. Þetta eru sögurnar og pælingarnar sem spretta út þegar ég sökkvi mér á djúpið. Þetta er ekki það sem ég ætla mér að standa fyrir, enda er ég ekkert heilagri en aðrir, nema síður sé. Ég sest ekki niður við tölvuna og ákveð að skrifa eitthvað um ábyrgð og ég vil helst ekki predika eða vera með boðskap. En blekið í mínum penna litast oft svona. Og auðvitað er sagan sem ég vinn að núna örugglega mörkuð af þessu líka, þótt ég hafi alls ekki ætlað mér það, því ég er enn að fjalla um kynslóðir kvenna. Ef til vill er mér það oft hugleikið að við erum fórnarlömb tíðaranda; speglar hans, eins og í Fólkinu í kjallaranum. En um leið er nýja bókin mjög ólík því sem ég hef gert áður.“

 
Að vera eða vera ekki kvenhöfundur
Auður segist aldrei hafa vitað almennilega hvort það sé gott að vera kvenrithöfundur. „Ein af kveikjunum að þessari bók var að þegar ég var ólétt fannst mér skrítið að vera óléttur rithöfundur, því rithöfundur er svo karlkyns orð. Í bókinni sem ég vinn að núna velti ég einmitt fyrir mér orðum eins og skáldkona og rithöfundur. Skáldkona er oft notað á niðrandi hátt; móðursjúkar skáldkonur mótmæla Kárahnjúkavirkjun á meðan rithöfundurinn er jarðbundinn og yfirvegaður. Stundum er eins og hugarheimur konunnar eigi að vera eins og skvísubók meðan karlinn er heimspekilegur. Ég varð til dæmis mjög hissa þegar einhver skildi Tryggðarpant, sem er mjög pólitískt verk,sem skvísusögu. En þarna er ég að tala algjörlega huglægt og þetta myndi ekki standast mjög fræðilega skoðun. Í bókmenntaheiminum held ég að þetta fari eftir því hvernig maður upplifir sig. Þegar maður er yngri reyni maður að vera töff en með aldrinum þorir maður hreinlega að vera kona.“

Viðtalið birtist fyrst í sumarhefti Spássíunnar 2012.

;
©Ástríki ehf. Álfhólsvegur 43, 200 Kópavogur
Sími: 692 6012.