Keisarinn er með gangráð

Úlfhildur Dagsdóttir hefur um árabil fjallað um bókmenntir á ýmsum vettvangi, meðal annars í magasínþáttum Ríkissjónvarpsins og á vef Borgarbókasafnsins. Hún er hressileg rödd, hvort sem maður er alltaf sammála eða ekki, og karlveldinu gjarnan óþægur ljár í þúfu, þúfan sú er í eigu vel valinna karla og hana á að umgangast með lotningu og þögn. Úlfhildur hefur verið ötul fræðikona, kennt við Listaháskólann og H.Í. og skrifað esseyjur um allt milli himins og jarðar, oft með áherslu á sjónræna þætti menningarinnar. 

Úlfhildur var að senda frá sér mikla bók og hefur sjaldan verið mikilvægari íslenskri menningu, enda fara skrif hennar heldur meira fyrir brjóstið á fólki en áður, ef eitthvað er. Í ritinu Af marxisma sem Nýhil gaf út árið 2009 er þannig að finna grein eftir Önnu Björk Einarsdóttur sem ómögulegt er að túlka öðruvísi en sem svo að einn helsti forkólfur hugsunarháttar íslensku útrásarinnar sé Úlfhildur Dagsdóttir. Svo er að sjá sem í mannlegum fræðum megi gera jafnvel banölustu forsendu góða og gilda með hugtakafimi, góðum heimildatilvísunum og stofnanamáli - og eftir að sú hugmynd að kapítalisminn kristallist í bókaverði hefur verið skreytt með fræðilegu jólaskrauti virkar hún hreint ekki eins fráleit og hún er í raun og veru. Að baki býr nokkuð algengt prógramm sem gengur í sem skemmstu máli út á að endurvekja gömlu, góðu marxistafrasana frá árum Fylkingarinnar, taka upp þráðinn frá sjöunda áratugnum eins og ekkert hafi í skorist. Til þess að þetta sé gerlegt þarf gleymsku, það þarf að sníða burt alla róttæka hugsun sem komið hefur fram eftir hrun múrsins (með hugrenningatengslum við útrásina ef ekki vill betur). En að minni hyggju er tómahljóð í róttækni sem afneitar sögu sinni. 

Einu sinni var mannskepnan firrt. Það merkti að hún var framandi í framleiðsluferlinu, sat innan um vélar og tæki, slitin úr samhengi, og sá aldrei upphaf og endi færibandsins. Þegar fram liðu stundir var maðurinn ekki bara firrtur í gamaldags marxískum skilningi heldur tók að renna sífellt meira saman við vélarnar. Chaplin í Nútímanum er ekki aðeins skilningssljór gagnvart tækjum nýs tíma heldur rennur hann eftir tannhjólunum þar til hann virðist hluti vélavirkisins. Til varð þrálát hugmynd um mennskt vélmenni, blöndu af mannveru og vél, hugmynd sem á sér djúpar rætur eins og rakið er í bókinniSæborgin. Úlfhildur hefur lengi fjallað um þessa hugmynd og hennar mörgu birtingarmyndir, mig minnir að hún sé höfundur orðsins "sæborg" sem er bein hljóðþýðing á hugtakinu "cyborg" - sem merkir mannveru sem hefur verið blönduð raftækjum, eða öfugt. Það er ekki skrýtið að slík sýn sé miðlæg í huga þeirra sem vilja slaufa nokkrum liðum hugmyndasögunnar. Hugmyndin um sæborg gengur nefnilega þvert gegn húmanismanum sem afturhaldssöm róttækni hvílir á. Með sæborginni missir maðurinn sína heildstæðu mynd og sína einstöku mennsku, grunnstoðir margra einfaldra og þægilegra heimsmynda, ekki síst er húmanismi mikilvægur í hugmyndakerfum hægrimanna. Í menningu og veruleika koma upp sífellt fleiri þemu þar sem vél og mennska renna saman með margslungnum hætti, vélin hefur hug á gerast mennsk og öðlast tilfinningar, mannveran fjarar út í vél, vélin verður eðlilegt framhald af manneskjunni og tekur jafnvel yfir drjúgan hluta af sálarlífi hennar (eins og allir notendur Facebook ættu að kannast við þegar kemur að sambandinu sem sá miðill skapar milli fingra og lyklaborðs, félagslífs og tækis, hugar og tjáningar). 

Sæborgin hefur ólíkar birtingarmyndir, í bók sinni kemur Úlfhildur víða við, jafnt í mesta pölpi sem hámenningu: Hún greinir ekki beinlínis milli æðri lista og afþreyingarefnis en gerir greinarmun á drasli og góðu stöffi - sem er annað. Í fyrstu var ég hálf efins um útlit bókarinnar. Það er vísvitandi draslkennt, margar myndir prýða bókina og uppsetning þeirra er ágeng, leturgerðir og -stærðir eru margar og sundurgerð nokkur; en svo venst þetta og bókin verður mjög læsileg, bæði hvað útlit og innihald snertir. Ritið skiptist í þrjá hluta, sá fyrsti nefnist "Skáldskapur", annar "Fræði" og sá síðasti "Sæborgin á Íslandi" en hlutarnir skiptast í undirkafla sem sjálfir skiptast í undirkafla. Aftast fylgir rækileg heimildaskrá, nafnaskrá og annað sem fræðiriti hæfir. Raunar er sjaldgæft að út komi bækur sem eru svo þaulunnar og á svo löngum tíma: Mikill lestur liggur hér að baki. Úlfhildur byrjar leikinn á að kynna til sögunnar sinn helsta fræðimann, fræðikonu að nafni Donna Haraway, og rekja sögu sæborgarinnar, sem nær býsna langt aftur, áður en haldið er í greiningu sæborga í bókmenntum. Grundvallarrit þessara fræða eru Frankenstein eftir Mary Shelley og The Island of Dr. Moreau eftir H.G. Wells. Ákveðin (neikvæð) ára festist við sæborgina með Frankenstein sem vísindaskáldsagnahöfundurinn Isac Asimov vinnur síðan gegn í sínum framtíðarsögum. Á eftir bókmenntakaflanum tekur við kafli um myndmál sæborgarinnar og nefndar eru til sögunnar ótal kvikmyndir, Star WarsBlade Runner,RoboCop og fleiri (ég þekki hvorki haus né sporð á mörgum þeirra og ekki hef ég lesið stafkrók eftir Donnu Haraway), áður en haldið er út í fræðakaflann þar sem bæði skáldskapur og kvikmyndir og önnur form koma við sögu. Reyndar má nefna að Úlfhildi hefur eins og mörgum öðrum yfirsést eitt mesta stórvirki vísindaskáldsögunnar, bók sem kölluð hefur verið fullkomin, bók sem hefur haft lúmsk áhrif ekki aðeins á bókmenntir heldur einnig á ýmislegt afþreyingarefni og sjónvarpsþætti, hún er látin liggja á náttborðum í þáttum eins og Lost; þar á ég við nóvelluna Uppfinning Morels eftir Argentínumanninn Adolfo Bioy Casares frá árinu 1940. Sú bók ferðast eftir dularfullum leiðum en hefur, að ég hygg, sett mark sitt ansi víða, enda sæból, sýnd og sæborgir í sjálfum kjarna þessa meistaraverks (nei, nú mun ég ekki kvarta yfir því meir hve fáir þekkja þessa bók heldur drífa í að þýða hana).

Í Sæborginni er hugmyndalegur kjarni sem má lýsa sem viðleitni til að aflétta dómhörku á forsendum meinleysislegs húmanisma, vinna gegn tæknifóbíu en virkja þess í stað róttæka þætti sæborgarmenningarinnar og sæbólsins (svo nefnir höfundur "cyber space", stundum kallað "sýndarrými"). Úlfhildur heldur því ekki fram að öll sæborgarmenning sé róttæk í sjálfri sér, hún er krítísk á tækniframþróun og ekki síst markaðshyggjuna sem umvefur ýmsar sæborgarafurðir, en velur virka afstöðu, leitar að róttæka fletinum á því sem er að gerast. Hún hafnar tæknifóbíu og tæknidýrkun til jafns, en leitar að frjóa, skapandi, róttæka femíníska fletinum á þróun manns í átt að sæborg, bæði í listum og veruleika (því við erum að verða að sæborgum, hvort sem við erum með gangráð eða vinnum við tölvu). Þetta er að sjálfsögðu ekki afneitun mennskunnar heldur brýn leit að nýrri skilgreiningu fyrir nýja tíma, tíma þar sem húmanisminn er úr tengslum við veruleikann og gengur bara áfram af því að hann er með gangráð.

Sæborgir eru lykilatriði í nútímanum og spurningar þeim tengdar sækja að úr öllum áttum og ekki síst á Íslandi eins og komið er að í lokahlutanum. Sæborgin svarar ekki þeim spurningum og gerir ekki tilraun til að moka lausnum ofan í lesanda sinn með skóflu. Það sem er best við þessa bók er sannfærandi tónn. Það er ekki endilega létt verk að finna góðan tón í fræðibók þótt margir telji þannig rit engan tón og engan stíl hafa, eða eiga að hafa. Hér er einfaldlega mikil þekking á ferð og henni fylgir vald á frásögninni og firnasterk efnistök. Annar helsti kostur bókar Úlfhildar er einmitt að hún býður upp á samræður, þetta er víðsýn bók og það má hafa skoðanir á henni. Ég er til dæmis ekki alveg sannfærður af umfjöllun um Björk og sæborgina því í ljósi þess að Björk er orðin öflugasti talsmaður íslenskrar náttúruverndar má ætla að afstaða hennar sé tvíbentari en áður. En bókin afhjúpar ótal sæborgir sem maður hafði aldrei sett í samhengi og býður upp á ögrandi sýn á ótal atriði samtímans. Það er ekki líklegt að Íslendingar eignist aðra bók um efnið í bráð. Þetta rit er mikið þrekvirki og meira en óhætt að mæla með sem lesningu fyrir alla sem vilja fá einhvern botn í samtímann, vélar hans og vélmennsku. Sæborgin gæti orðið mörgum eins konar hugljómun, á pari við ævintýrið um keisarann sem barnið benti á að væri nakinn.

;
©Ástríki ehf. Álfhólsvegur 43, 200 Kópavogur
Sími: 692 6012.