Efnisrík og umdeilanleg

Hrunið er "inni" í dag. Bankahrunið á Íslandi haustið 2008 hefur verið efniviður í skáldsögur og krimma og kvikmyndir. Heimildamyndir hafa verið samdar og sjónvarpsþættir sömuleiðis. Og svo eru  það fræðiritin og greinarnar, hvers kyns úttektir á því sem gerðist og hvers vegna svo fór sem fór.

Bók Jóhanns Haukssonar fellur í þann flokk, fróðleg, efnisrík, vel unnin og umdeilanleg. Í verkinu leitast Jóhann við að rekja aðdraganda þess að efnahagskerfi landsins tók kollsteypu sem vart sér fyrir endann á. Hann er þaulreyndur fjölmiðlamaður þótt kannski væri réttara að kalla hann þrautreyndan. Trúr sinni sannfæringu hefur hann staðið í ströngu á starfsvettvangi, sagt upp hér, staðið í deilum þar. Sjálfur kynntist ég Jóhanni fyrst á fréttastofu útvarpsins forðum daga. Fréttahaukurinn reyndist okkur nýgræðingunum þá vel, alltaf reiðubúinn að liðsinna og leiðrétta. Með öðrum orðum: Jóhann Hauksson er ljúfmenni.

Lesendum Þráða valdsins kemur það kannski á óvart því þar hlífir Jóhann fáum. Í bókinni er "hrun Íslands" rakið til "kunningjaveldis" og "aðstöðubrasks", svo vitnað sé í undirtitil verksins. Jóhann rekur mörg dæmi um frændhygli, vinargreiða og aðra misbresti. Kynnir hann til sögunnar hugtakið sveigmenn (á ensku "the flexians") sem hann hefur frá bandaríska mannfræðingnum Janine Wedel. Það er fólk sem þræðir saman almanna- og einkahagsmuni sjálfu sér til góða. Annað hugtak nefnir Jóhann, sannlíki, og er það þýðing hans á enska orðinu "truthiness" sem er notað yfir áróður, hálfsannleik eða ósannindi sem er reynt að halda fram undir yfirskini sannleikans.

Nýyrðin eru til dæmis um lipran texta og góð tök Jóhanns á íslensku máli. Eina hugtakið sem ég hnaut um var "útkantur þjóðfélagsumræðunnar". Hér hefði mátt komast betur að orði. Og vissulega má deila um efnistökin að ýmsu leyti. Stundum þykir mér Jóhann til dæmis kveða hálfkveðnar vísur og ætlar lesandanum líklega að hneykslast, enda þurfi ekki frekari vitna við. Þannig rekur Jóhann að sumarið 2006 veittu handhafar forsetavalds Árna Johnsen uppreist æru eftir að hann hafði afplánað fangelsisdóm fyrir fjárdrátt, mútuþægni og önnur afbrot. Ári síðar náði Árni á ný kjöri til Alþingis. Þarna sýnist mér að höfundurinn ætli okkur að lesa milli línanna að handhafar forsetavalds hafi gert klíkubróður greiða. En var það í raun óeðlilegt að brotamaður sem hafði setið inni fengi uppreist æru og mætti vera í framboði til Alþingis? Ætti það sem sagt að vera þannig að dæmdir menn megi ekki bjóða sig fram? Eða var "skandallinn" kannski frekar sá að Sunnlendingar skyldu kjósa sinn gamla vildarvin í stórum stíl?

Einnig þykir mér umfjöllun Jóhanns um Eimreiðarhópinn svokallaða innan Sjálfstæðisflokksins ekki sanngjörn. Fordæmingin verður of sterk, höggvið í of margar áttir. Jóhann Hauksson segir: "Sá jafningjahópur skoðanabræðra og skólafélaga varð að einstæðri valdaelítu og gat af sér þrjá forsætisráðherra, þrjá prófessora, tvo dómara, borgarstjóra og leiðandi menn í viðskiptalífi og jafnvel á sviði lista og mennta. Tengslanetið greiddi þeim leið til metorða og  áhrifa. [...] Þeir urðu að sjálfum valdavef samfélagsins" (167). Standist þetta verður Jóhann að halda því til streitu að fræðimennirnir Þór Whitehead og Þráinn Eggertsson, annar í fremstu röð sagnfræðinga á Íslandi og hinn með helstu hagfræðingum í heimi á sínu sviði, hafi á framabraut sinni notið góðs af kunningsskap við Hannes Hólmstein Gissurarson, Hrafn Gunnlaugsson, Davíð Oddsson og fleiri. Það fær ekki staðist.

Einhliða finnst mér líka lýsing Jóhanns á "kosningamaskínu" Sjálfstæðisflokksins fyrstu áratugina eftir seinni heimsstyrjöld (73‒74). Þar er vitnað til lýsinga í bók minni um Gunnar Thoroddsen, á trúnaðarmannakerfi á vinnustöðum, eftirliti á kjördag og öðrum leiðum til að komast að því hver kysi hvað. Jafnframt vitnar Jóhann til þeirra orða Þráins Bertelssonar alþingismanns að þetta hafi verið "stórfelldasta njósnaprógramm" sögunnar, verra en STASI og Gestapo. Aftur er hér tekið of djúpt í árinni. Sanngjarnara hefði verið að segja þá sögu alla, að kosningasmalar allra flokka reyndu eins og þeir gátu að skipa kjósendum í bása, skráðu skoðanir fólks hjá sér eftir bestu getu og höguðu sér eftir því á kjördegi. Þetta var hægt í fámenninu, einkum á landsbyggðinni, en varð sífellt erfiðara í Reykjavík.

Þótt Jóhann finni rót þess sem aflaga hefur farið helst innan Sjálfstæðisflokksins (oftast allra er Davíð Oddsson nefndur á nafn, næstur honum kemur Geir H. Haarde), minnist hann líka á helmingaskiptakerfið svonefnda þar sem sjálfstæðismenn og framsóknarmenn nutu góðs af landsins gæðum á kostnað annarra. Ekki væri þó rétt að gleyma alþýðuflokksmönnum alveg; í þeim bæjum þar sem þeir réðu ríkjum gátu menn vart orðið sturtuverðir, hvað þá meira, nema flagga réttu flokksskírteini. Og Jóhann minnist á Árbótarmálið svokallaða þar sem Steingrímur J. Sigfússon sætti ámæli ásamt öðrum (75‒76).

Að lestri loknum er kannski helst hætt við að fólk fyllist svartsýni. Víða vitnar Jóhann í erlenda fræðimenn til stuðnings þeirri skoðun sinni að vestræn valdakerfi séu spillt og hljóti nánast að vera það. Kannski fær hann líka einhverja lesendur til að líta í eigin barm. Skyldi ekki einhver gera það við þessi orð: ""Því skyldi ég reiða til höggs gegn óréttlæti eða spillingu þegar vænlegra er að hlýða og eiga von um umbun?" gæti ungur Íslendingur með framavonir sagt við sjálfan sig" (166).

Þrátt fyrir allt sést þó líka vonarglæta. Hana er að finna í lokaorðunum ‒ en hún er skilyrðum háð: "Eina leiðin til að breyta þessu er að upplýstir og hófstilltir borgarar safni kjarki til að varpa af sér áratuga oki þöggunar og fylgi eftir fyrirheitum um lýðræðisumbætur og opnara og gagnsærra þjóðfélag. Þar getur annarleg og spillt leyndarhyggja fortíðarinnar ekki ráðið ferðinni, heldur aðeins grundvallarreglur þroskaðs réttarríkis, ekki síður í viðskiptum en stjórnmálum" (180).

;
©Ástríki ehf. Álfhólsvegur 43, 200 Kópavogur
Sími: 692 6012.